Ik was in Haren heeft het altijd al vreemd gevonden dat een land dat zichzelf graag ziet als tolerant, open en inclusief één dag per jaar verandert in een soort etnisch themapark. Koningsdag, het nationale hoogtepunt van collectieve zelfbevestiging, is namelijk niets anders dan een subtiel verpakte uitsluitingsceremonie. Koekhappen, kermis en Koningslied-trauma’s zijn geen feest. Het is een identiteitstest. Een dag waarop ineens duidelijk wordt wie er vanzelf bij hoort. En wie niet.
Welke andere feestdag verplicht mensen om zich te hullen in een kleur die alleen leuk staat op een Focus ST mk2 en mandarijnen? Oranje is geen kleur, het is een toegangscode. Een signaal. Een uniform. Niemand zegt dat je het móet dragen. Tot je het niet doet. Dan merk je vanzelf hoe welkom je bent. Je bent geen deelnemer meer, maar toeschouwer van een ritueel dat niet voor jou bedoeld is. Een soort culturele QR-code zonder app.
IWIH ziet het ieder jaar weer gebeuren: buitenlanders die voorzichtig door de menigte schuifelen, alsof ze per ongeluk een besloten sekte-bijeenkomst zijn binnengelopen. Ze glimlachen beleefd, maken foto’s, en proberen te begrijpen waarom een volk dat normaal gesproken klaagt over drukte nu vrijwillig in een mensenmassa gaat staan die ruikt naar bier, zweet en koude hamburgers. Maar niemand legt ze iets uit. Dat is ook niet de bedoeling. Meedoen zonder te begrijpen, dát is de ware Koningsdag-ervaring.
De vrijmarkt is misschien nog wel het meest exclusieve onderdeel. Een dag waarop Nederlanders massaal hun oude afgedankte troep op straat leggen en doen alsof dit een leuke traditie is. Maar probeer als niet-Nederlander maar eens mee te doen. Je mag best een kleedje neerleggen, maar de ongeschreven regels, de hiërarchie van stoeptegels, de agressie rond “goede plekken” en de mysterieuze prijslogica, waarbij een kapotte broodrooster ineens €7 waard is, die leer je niet. Die moet je al kennen.
En dan de muziek. De smartlappen, de meezingers, de DJ’s die om 09:30 ’s ochtends al vinden dat het volume op stand “luchtalarm” moet. Cultureel erfgoed, maar alleen als je bent opgegroeid met het idee dat gezelligheid iets is wat je moet afdwingen. Liefst zo vroeg mogelijk.
Het grappige is dat Koningsdag zichzelf presenteert als hét feest dat iedereen verbindt. Maar wie goed kijkt, ziet vooral een land dat één dag per jaar bevestigt wie er wél en wie er niet echt Nederlands is. Een identiteitscontrole met oranje tompoucen, oranje bitters en oranje glitters.
IWIH stelt daarom voor om Koningsdag eerlijker te framen. Niet als “feest voor iedereen”, maar als feest waar je als buitenstaander weinig te zoeken hebt. Je bent natuurlijk welkom, maar we doen niets om je erbij te laten horen. Dat is tenminste duidelijk. Voor de rest van de wereld, die nog welkom denkt te zijn, terwijl ze eigenlijk vooral figuranten zijn in een nationale zelfverering.
Maar goed, IWIH zal er ook dit jaar weer bij zijn. Niet omdat hij het leuk vindt, maar omdat iemand moet observeren hoe een land zichzelf elk jaar opnieuw feliciteert met het feit dat het bestaat, en hoe iedereen die niet in oranje is geboren vriendelijk wordt verzocht om vooral niet te veel op te vallen. Of liever nog: weg te blijven.
